Article paru dans la presse vietnamienne sur les deux vases de la manufacture de Sèvres que j'ai découvert dans les réserves du Musée d'Histoire du Vietnam à Ho Chi Minh-ville et qui sont actuellement exposés au musée.

hinh_2

Bảo tàng Lịch sử Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh (Bảo tàng LSVN TPHCM), hiện đang lưu giữ hai bình sứ Bertin hạng nhứt, mang các đặc trưng kỹ thuật và thẩm mỹ vào giữa thế kỷ XIX và tiêu biểu cho sự hợp tác giữa họa sĩ Léopold Joseph Gély (1820 - 1893) với lò sành sứ quốc gia Sèvres (Pháp).

Được đánh giá như một kiệt tác, “chiếc bình mùa đông” - tên của một loại bình sứ Bertin, được đánh giá cao, đến nỗi, nó được trưng bày hai lần liên tiếp tại Triển lãm Thế giới (World Expo) năm 1862 (ở London) và năm 1867 (ở Paris). Những cuộc Triển lãm Thế giới này trưng bày sản phẩm của những nước phương Tây (về sau trưng bày cả sản phẩm của các nước phương Đông) cho công chúng thưởng thức. Trên phương diện nghệ thuật trang trí, chỉ những kiệt tác mới được lựa chọn để trưng bày nhằm đánh giá và so sánh với nhau về mặt kỹ thuật và sự kỳ công.

Kiểu Bertin mang tên ông giám đốc lò Sèvres, người khởi sự cho việc chế tạo đồ sứ tại xưởng này vào năm 1769. Theo những ghi chép trong cuốn Sổ nhận xét sản phẩm của lò Sèvres, đề ngày 27.4.1850 (sổ VR3, số 1, trang 81) hiện đang lưu giữ ở tại Sở Lưu trữ Sèvres, thì kiểu Bertin được ưa chuộng và được đánh giá cao. Bình Bertin là một trong các tác phẩm có kích thước lớn nhứt của xưởng, được chế tác bằng kỹ thuật “đổ khuôn” (coulage), một kỹ thuật chế tác đồ gốm sứ được áp tại Sèvres từ năm 1848. Và chiếc bình Bertin hạng nhứt là chiếc bình cao đến 98 cm, được coi là một kỳ công của kỹ thuật chế tác đồ sứ kích thước lớn lúc bấy giờ.

Hai chiếc bình sứ Bertin hạng nhứt hiện đang lưu trữ tại Bảo tàng LSVN TPHCM do ông Antoine François Toussaint Delacour chế tác vào năm 1859, dưới đáy bình còn có mark ghi “DL-59”, cho biết nó được làm vào năm đó. Antoine François Toussaint Delacour là một trong các tay thợ tạo mẫu nổi tiếng nhất của xưởng trong giai đoạn từ năm 1839 đến năm 1872. Ông là chuyên gia hàng đầu, chuyên chế tác các loại đồ có kích thước to lớn.

Để làm ra chiếc bình Bertin, Delacour phải làm phần chân bình, phần cổ và miệng bình riêng, sau đó mới ghép vào thân bình. Lò Sèvres đã phát minh ra một phương pháp chế tác rất đặc biệt, chỉ được sử dụng trong lò này, đó là làm ra những chiếc bình lớn mà thân bình có thể xoay được, trong khi phần chân bình và miệng bình vẫn đứng yên. Như vậy, những người thưởng lãm chiếc bình trong triển lãm không cần đi vòng quanh bình để ngắm các họa tiết trang trí, mà chỉ cần đứng một chỗ và xoay thân bình để nhìn. Nhiều lò sứ danh tiếng ở châu Âu đã tìm cách bắt chước chép phương pháp này nhưng không thành công.

Trang trí trên hai chiếc bình Bertin ở Bảo tàng LSVN TPHCM do nhà điêu khắc Léopold Gély thực hiện. Léopold Gély khởi sự công việc này ở lò Sèvres vào khoảng năm 1850 - 1851 và làm cho đến năm 1889. Đây là cách trang trí dùng bột kaolin để “đắp nổi” họa tiết (pâte sur pâte), được đánh giá rất cao, xem như kiệt tác của lò. Và ông Léopold Gély là chuyên gia nổi tiếng nhứt trong kỹ thuật này.

hinh_1

Kỹ thuật dùng bột kaolin để “đắp nổi”, phỏng theo những món theo đồ sứ màu lục nhạt của Trung Quốc, được ông Didier Fischbag, vốn là thợ tu sửa đồ sứ của Sèvres trong các năm 1833 - 1850, chế tác vào năm 1848 theo chỉ đạo của ông Denis Riocreux (1823 -1872), vị quản đốc đầu tiên của Bảo tàng Gốm sứ Sèvres. Kỹ thuật này phát triển mạnh dưới sự lãnh đạo của ông Marc Louis Solon. Các nghệ nhân đã dùng cây bút lông để đắp từng lớp mỏng bột sứ pha nhão để tạo nên hoa văn, sau đó chuốt lại bởi một cây kim nhỏ, làm cho họa tiết trở nên tinh tế, sắc sảo, trước khi đưa vào lò nung lửa ở nhiệt độ cao. Phương pháp trang trí này rất công phu nên chỉ được sử dụng trong các lò nổi tiếng như Sèvres (Pháp), Minton (Anh)…

Sát chân đáy của của một chiếc bình Bertin mùa xuân ở Bảo tàng LSVN TPHCM có một đường viền trang trí hình một dãi hoa văn bông cúc màu trắng trên nền màu xanh da trời. Xung quanh vành miệng còn có một băng trang trí màu xanh và các bông cúc trắng tương tự. Trên thân bình là hình một cây nho, hoặc một cây đào gai, vươn dài từ chân bình đến cổ bình và bị phân thành ba đoạn. Trên chiếc bình kia vẽ ba cảnh khác nhau, với con vịt và cây thông (Ảnh 1), tượng trưng cho mùa đông.

Chiếc bình Bertin mùa xuân là một tuyệt tác của ông Léopold Gély. Trên bình trình bày ba cảnh: trước tiên là cảnh miêu tả sự gặp gỡ của hai con chim nhạn; cảnh thứ hai vẽ cảnh hai con chim đang làm tổ và cuối cùng là cảnh chim mẹ cho chim con ăn.

Như vậy, khi xoay thân bình, ta có cảm tưởng như đang xem một cuốn phim về thiên nhiên. Léopold Gély đã phải mất gần hai năm mới thực hiện xong phần trang trí phong phú trên bốn bốn bình Bertin hạng nhứt này.

Tài liệu lưu trữ tại lò Sèvres (trong cuốn sổ Vv6, số 11, trang 77), hai bình Bertin hạng nhứt được mô tả như sau: “nền bình chuyển màu, có đường viền trang trí ở chân và ở cổ, đắp nỗi hình vịt và quả, tượng trưng cho mùa đông, và bình trang trí hình cây đào gai và chim, tượng trưng cho mùa hạ”. Hai bình này được nhập vào kho hàng hóa để bán vào ngày 31.3.1861. Đến tháng 4 năm 1861, Léopold Gély hai bình Bertin hạng nhất khác, có nền bình màu hồng, có đường viền trang trí ở chân và cổ, đắp nỗi các họa tiết biểu trưng cho mùa xuân và mùa thu, theo phương pháp “bột nhào đắp nổi” và cũng được gửi đến kho hàng hóa của Sèvres (Ghi chép trong cuốn sổ Vv6, số 19, trang 78).

Năm 1862, khi Sèvres đưa các chiếc bình này đi trưng bày trong cuộc Triển lãm Thế giới tại Luân Đôn, thì các bình mùa hạ (số 218), mùa thu (số 216) và mùa đông (số 217) được lời nhiều nhà chuyên môn khen ngợi và đánh giá cao nhờ đặc tính đổi màu và óng ánh của nó. Người ta gọi đây là kỹ thuật “đắp nỗi bột tắc kè” (pâte caméléon), một sáng tạo vĩ đại của lò Sèvres vào năm 1858 và chỉ được dùng trong lò này. Phương cách chế tạo này đặc biệt ở chỗ khi đặt chiếc bình dưới ánh sáng tự nhiên thì nền bình có màu lục nhạt, hơi xám còn khi xem chiếc bình dưới ánh sáng đèn thì màu xanh nhạt sẽ biến thành màu hồng.

Năm 1865, chiếc bình mùa xuân và chiếc mùa hạ (hoặc mùa đông) được đưa đi tham dự triển lãm ở Dublin (số 10 và 11) và cũng được công chúng ưa chuộng.

Do thành tựu rực rỡ của bốn chiếc bình Bertin hạng nhứt, nên vào năm 1861, theo lời yêu cầu lò Sèvres, Léopold Gély đã đưa trang trí thêm cho bốn chiếc bình Balustre hạng nhứt cho hoàng cung Pháp với kiểu thức trang trí tương tự các chiếc bình Bertin. Hai chiếc bình Balustre hạng nhứt vẽ chim và cây đào gai hoặc chim và cây anh đào, được gửi đến cung điện Tuileries vào tháng 5 năm 1863 (hai chiếc bình này hiện nay đang lưu giữ tại cung điện Compiègne); còn cặp bình vẽ chim và cây ô liu hoặc cây sồi, thì được nhập vào cung điện Tuileries vào tháng 10 năm 1863 (hai chiếc bình này hiện nay lưu giữ tại Bảo tàng Orsay, Paris). Bốn bình này xưa kia được đặt trong phòng sĩ quan tùy tùng.

Cũng trong năm 1863, hoàng đế Napoléon III (1852 - 1871) còn đặt mua riêng cho cung điện Compiègne nhiều bình khác, cũng do Léopold Gély thực hiện, như bình Nevers hạng nhứt, bình Potiche hạng nhứt, trang trí phong cảnh tự nhiên, chim và cây cỏ.

Tháng 2 năm 1867, lò Sèvres cung tiến cho hoàng đế Napoléon III hai trong bốn chiếc bình Bertin vừa nêu và được đặt trong cung điện Tuileries (Paris), biệt cung của vua Pháp (theo ghi chép trong sổ Vbb12, trang 45 và trang 46). Không hiểu vì lý do gì mà vào tháng Giêng năm 1867, hai bình này lại được trả về lại cho lò Sèvres và được nhập vào kho (theo ghi chép trong sổ Vv7, số 3, trang 53). Cùng năm này, bình mùa đông và mùa hạ được đưa đi tham gia Triển lãm Quốc tế tại Paris. Điều này chứng tỏ rằng đến thời điểm này, các kiểu bình Bertin vẫn chưa lỗi thời.

Tháng 3 năm 1874, hai chiếc bình Bertin mùa xuân và mùa thu được chuyển nhượng cho Bộ Ngoại giao Pháp với giá là 7330 đồng franc (ghi chép trong sổ Vbb12, trang 70). Tuy nhiên, khi gửi những chiếc bình này đến Bộ Ngoại giao Pháp thì lò Sèvres lại giao nhầm hai bình Bertin mùa hạ và mùa thu. Bình Bertin mùa hạ trang trí chim và vài thứ ngũ cốc như lúa mì và yến mạch; còn bình Bertin mùa thu thì trang trí chim quạ và cây ngo. Trong thời gian trưng bày ở Bộ Ngoại giao, hai chiếc bình này được thay đổi công năng, trở thành chiếc chân đèn để người ta cắm vào đó những ngọn đèn có hình dáng giống như một bó hoa lis làm bằng đồng mạ vàng (Ảnh 2).

Ngày 17.3.1959, hai chiếc bình này được đưa từ Bộ Ngoại giao Pháp đến kho Đông sản quốc gia (theo ghi chép trong sổ 1894), có số kiểm kê là GML 7778/1 và GML 7778/2. Cách đây một năm (2007), hai chiếc bình Bertin này được lựa chọn để tham gia cuộc triển lãm “Thế kỷ 18 - 19: Vẻ huy hoàng của quyền lực, các đồ vật đặc biệt”, tổ chức tại Pháp.

Tháng 4 năm 1874, sư đoàn trưởng de l’Amirault mua hai chiếc bình Bertin mùa xuân và mùa đông (sổ Vbb12, trang 72 ghi lầm là bình mùa hạ và mùa đông). Sau khi tham gia  chiến tranh năm 1870 và trấn áp lực lượng cách mạng trong Paris Công xã vào 1871, ông de l’Admirault tham gia chính trường. Năm 1879, ông ra ứng cử tổng thống Pháp nhưng bị thất bại.

Hiện nay chưa ai rõ tại sao hai chiếc bình Bertin mùa đông và mùa xuân lại nằm trong trong kho của Bảo tàng LSVN TPHCM. Tuy nhiên, có một điều chắc chắn là đây không phải là quà tặng ngoại giao của chánh phủ Pháp tặng cho vua triều Nguyễn như các bình Sèvres (bình Meudon, bình Mansart) hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.

Dù sao chăng nữa thì hai chiếc bình Bertin mùa xuân và mùa đông hạng nhứt này là hai tác phẩm đồ sứ vĩ đại của lò quốc gia Sèvres về mặt kỹ thuật và về trang trí, thẩm mỹ mà Bảo tàng LSVN TPHCM đang may mắn sở đắc.

hinh_3